Yapraklar Sonbaharda Neden Renk Değiştirir?

Eylülün sonu, aynı ağacı bir hafta arayla iki kez gören kişiyi şaşırtır. Yeşil taç, sarıya, turuncuya, kimi türlerde kırmızıya döner. Yaprak yeni bir boya almış gibi durur. Oysa olan, çoğu zaman yaz boyu orada duran renklerin ortaya çıkmasıdır. Yeşili üreten klorofil parçalanır; alttaki pigmentler görünür. Bu yazıda o sırayı, kırmızının neden ayrı bir hikâye olduğunu ve her ağacın aynı renge dönmek zorunda olmadığını anlatıyoruz.

Yeşil neden baskındır?

Yaprak, yaz boyunca besin üretir. Bu işi klorofil denen yeşil pigment yürütür. Klorofil, güneş ışığının bir bölümünü tutar ve bitkinin şeker üretmesine aracılık eder. Üretim sürdükçe yaprak yeni klorofil de yapar. Gözümüze çarpan renk yeşildir, çünkü klorofil diğer pigmentlerden daha boldur ve ışığın yeşil kısmını daha çok yansıtır.

Yaprakta yazın da sarı ve turuncu pigmentler bulunur. Adları karotenoidlerdir. Havuçtaki turuncu ve mısırdaki sarının akrabası sayılırlar. Yazın klorofilin gölgesinde kalırlar. Yok değildirler; örtülüdürler.

Sonbaharda ne değişir?

Günler kısalınca ve hava soğuyunca birçok ağaç, yaprağa giden damarların dibinde bir ayırıcı tabaka oluşturur. Su ve besin geçişi yavaşlar. Klorofil yenilenemez ve güneş ışığında parçalanmaya başlar. Yeşil çekilince karotenoidler görünür. Yaprak sararır ya da turuncu olur. Bu, yaprağın boyanması değil, örtünün kalkmasıdır.

Dökülme de bu hazırlığın parçasıdır. Ayırıcı tabaka, yaprağın daldan kopmasını kolaylaştırır. Ağaç, kışın su kaybını ve don riskini azaltmış olur. Her tür aynı takvimi izlemez. Bazı ağaçlar yaprağını kuru da olsa uzun süre tutar. İğne yapraklıların çoğu ise yaprağını her yıl tümüyle dökmez; yeşil kalır.

Kırmızı neden her ağaçta yoktur?

Kırmızı ve mor tonlar, çoğunlukla antosiyanin denen pigmentlerden gelir. Bunlar yaz boyunca yaprakta hazır bekleyen sarılar gibi değildir. Birçok türde sonbaharda, yaprakta hâlâ şeker varken ve ışık güçlüyse üretilirler. Serin geceler ve aydınlık gündüzler bu üretimi destekler. Sıcak ve bulutlu bir sonbaharda aynı ağaç daha soluk kalabilir.

Antosiyaninin bitkiye tam olarak ne sağladığı hâlâ tek cümleyle kapanmış bir konu değildir. Işığı dengelemek ve hücreleri korumak gibi açıklamalar tartışılır. Bilinen kısım şudur: kırmızı, her sonbaharın zorunlu rengi değildir. Tür, şeker ve hava birlikte belirler.

Yapraklı ağaçların yanında ormanın başka bir üyesi de ayrı bir krallıkta durur. Mantarların bitki sanılmaması bu ayrımın kapısıdır. Hayvanlar tarafında iletişim ise bambaşka bir dille yürür; arıların sallanma dansı buna örnektir.

Dökülen yaprak işe yaramaz mı?

Yere düşen yaprak, çöp değildir. Toprak üstünde mantarlar, bakteriler ve küçük hayvanlar yaprağı parçalar. Mineral ve organik madde toprağa döner. Ağacın sonraki yıl kullanacağı besinin bir kısmı bu döngüden gelir. Yaprakları her sonbahar tırmıkla yok etmek, bahçedeki bu döngüyü zayıflatabilir. Kalın ve ıslak bir örtü ise bazı bitkilerin kökünü havasız bırakabilir. Ölçü, bahçenin durumuna göre değişir. Ormanda ise örtü genellikle yerinde kalır ve toprağı besler.

Renk, ağacın sağlığının tek göstergesi de değildir. Erken sararma kuraklıktan, kök sıkışmasından ya da hastalıktan da gelebilir. Mevsimin olağan takviminin çok dışında, tek bir dalda başlayan solma, ayrıca bakmayı gerektirir.

Renk ile hava arasındaki bağ

Aynı şehirde iki sonbahar aynı görünmeyebilir. Kurak yaz, yaprağı erken soldurabilir. Erken don, rengi açmadan yaprağı düşürebilir. Ilıman ve aydınlık bir dönem ise sarıyı ve kırmızıyı bir süre tutar. Bu yüzden yaprak şu tarihte kızarır diye kesin bir gün vermek doğru olmaz. Yön bellidir: gün kısalır, klorofil çekilir, alttaki renkler görünür. Takvim ise o yılın suyuna ve ısısına bağlıdır.

Gözlem için sade bir yol vardır. Aynı dalı haftada bir, aynı saatte fotoğraflamak yeter. Yeşilin nereden seyrelmeye başladığı, kırmızının güneş gören yüzde mi yoksa gölgede mi toplandığı not edilebilir. Bu küçük kayıt, pigment hikâyesini ezberden çıkarıp bahçeye indirir.

Sık sorulan sorular

Yaprak sonbaharda yeni bir sarı boya mı üretir? Çoğu sarı ve turuncu pigment yazdan beri yapraktadır. Klorofil parçalanınca görünür olurlar. Kırmızı tonlar ise birçok türde sonbaharda üretilir.

Her ağaç kızarır mı? Hayır. Kırmızı, türe ve o yılın hava koşullarına bağlıdır. Bazı ağaçlar yalnızca sararır, bazıları yaprağını yeşilken döker.

Dökülen yaprağı hemen toplamak gerekir mi? Ormanda örtü toprağı besler. Bahçede çok kalın ve ıslak yığın hava almayı zorlaştırabilir. İnce bir örtü ise genellikle döngüye yardım eder.