Mantarlar Bitki mi? Üçüncü Bir Hayat Krallığı

Okulda mantarların bitkiler arasında sıralanıp sıralanmadığı uzun süre tartışıldı. Bugün biyologlar mantarları ne bitki ne hayvan, bağımsız bir canlı grubu olarak sınıflandırıyor. Ormanda gördüğümüz şemsiye şeklindeki mantar, aslında çok daha büyük bir canlının yalnızca üreme organıdır; asıl canlı toprak altında yayılan ince iplik ağıdır. Bu yazıda mantarların neden ayrı bir krallık olduğunu, ekosistemdeki rollerini ve bildiğimizden çok daha yakın akrabalarını anlatıyoruz.

Neden bitki değiller?

Bitkiler güneş ışığıyla kendi besinlerini üretir; mantarlar ise fotosentez yapmaz. Bunun yerine dışarıdan besin alırlar: ölü ya da canlı organik maddenin üzerine sindirim enzimleri salgılar ve çözdükleri besinleri emerler. Hücre duvarları selüloz yerine kitin içerir; kitin aynı zamanda böceklerin dış iskeletinde de bulunan bir maddedir. Bu fark, mantarların bitkilerden ayrı olduğunu gösterir.

Hayvanlara daha yakın

Genetik ve evrimsel çalışmalar mantarların bitkilerden çok hayvanlara daha yakın olduğunu gösteriyor. Mantarlar ve hayvanlar, bitkilerden ayrıldıktan sonra ortak bir atadan ayrılmış bir daldan gelir. Bu, mantarların bizimle sıkı bir akrabalığı olduğu anlamına gelmez; ama bitkilerle aralarındaki uzaklık sandığımızdan büyüktür.

Misel: toprak altındaki ağ

Mantarın ana gövdesi, hif denilen ince iplikler ve bunların oluşturduğu misel ağıdır. Bu ağ toprakta, odunda ya da başka bir ortamda yayılır. Bir mantarın üreme yapan görünür kısmı, bu ağın üzerinde spor saçmak için oluşan küçük bir organdır. Bazı mantarların misel ağlarının büyük bir alana yayıldığı ve yüzlerce yıllık olabileceği bildirilmiştir; bu rekorlar ölçüm yöntemine göre değişir.

Doğanın geri dönüştürücüleri

Mantarlar ölü bitki ve hayvan artıklarını parçalayarak besin maddelerinin doğaya geri dönmesini sağlar. Bir ağacın düşen gövdesi, mantarlar ve bakteriler sayesinde yıllar içinde toprağa karışır. Mantarlar olmasaydı orman zemini ölü maddeyle dolardı. Bazı mantarlar ise canlı hücreleri de sindirebilir; bitki ve hayvanlarda hastalık yapan türler de vardır.

Mikoriza: bitkilerle ortaklık

Birçok bitki türünün kökleri, mantarlarla ortak yaşam kurar; buna mikoriza denir. Mantar bitkiye su ve topraktaki besin elementlerini ulaştırırken bitki mantara fotosentezle ürettiği şekerlerden pay verir. Ormandaki ağaçların birbirine mantar ağlarıyla bağlandığı ve “ormanın interneti” gibi çalıştığı fikri popülerdir; ancak bu ağların ağaçlar arasında ne kadar bilgi ya da besin taşıdığı henüz bilim insanları arasında tartışmalıdır. Ortaklığın kendisi sağlamdır; “akıllı orman ağı” anlatıları ise abartı içerebilir.

Mutfaktan ilaç dolabına

Maya, ekmeğin kabarmasını ve birçok içeceğin mayalanmasını sağlayan tek hücreli bir mantardır. Küf peynirlerinde de belirli mantar türleri kullanılır. İlaç alanında ise bir küf, penisilinin kaynağı oldu; bu hikâyeyi penisilinin keşfi yazısında anlattık. Öte yandan bazı mantarlar insan sağlığı için tehlikelidir: zehirli türleri yenebilir olanlardan ayırmak çoğu zaman uzmanlık gerektirir ve benzerlik yanıltıcıdır.

Doğadan mantar toplamak

Tanıdığınızdan emin olmadığınız bir mantarı toplamayın ve yemeyin. Bazı zehirli türler yenebilir olanlara çok benzer; pişirmek ya da kurutmak zehri yok etmeyebilir. Mantar yedikten sonra karın ağrısı, kusma veya baş dönmesi başlarsa hemen en yakın sağlık kuruluşuna başvurun.

Sık sorulan sorular

Küf ile mantar aynı şey mi? Küf, mantar krallığının bir parçasıdır; genellikle ince iplikli ve küçük yapılı türleri anlatır. Şapkalı mantarlar ise aynı krallığın daha büyük üyeleridir.

Mantarlar neden toprak altında bu kadar yaygın? Çünkü besinlerini çevrelerinden emerler; ince iplik yapısı geniş bir yüzey alanı sağlar ve toprakta çok yer kaplayabilirler.

Mantar bitki sayılmıyorsa neden manavda satılır? Gıda olarak sebzelere benzer biçimde kullanıldığı için pazarda yan yana satılır; biyolojik sınıflandırma ise ayrıdır.