Kamuflajın Birkaç Yolu

Bir çekirgeyi otun içinde kaybetmek, onun yok olduğunu değil, zemine karıştığını gösterir. Bu karışmanın tek bir yolu yoktur. Kimi canlı renk tutturur, kimi gölgesini siler, kimi de biçimini bozar. Bu yazıda bu yolları ayırıyor, bukalemunun neden her zeminin fotokopisi sayılmaması gerektiğini ve taklidin kamuflajla aynı raf olmadığını anlatıyoruz.

Renk, zeminin rengine yaklaşır

En tanıdık yol, rengin zemine benzemesidir. Yeşil bir tırtıl yaprakta, kum rengi bir kertenkele toprakta daha geç seçilir. Benzerlik kusursuz olmak zorunda değildir. Avcının bakışı kısa ve hareketliyse, yaklaşık bir ton da yeter. Hareket, en iyi rengi bile ele verir. Donup kalmak, rengin yarısıdır.

Sonbahar yaprağının renk değiştirmesi bitkinin kendi işidir. Tırtılın yeşili ise başka bir canlının bakışından saklanmaya yarar. İkisi de pigment kullanır. Amaçları aynı cümle değildir.

Gölgeyi silmek

Birçok balık ve kuş, sırtı koyu, karnı açıktır. Üstten gelen ışık sırtı aydınlatır, karın ise gölgede kalır. Koyu sırt aydınlanınca, açık karın gölgelenince ikisi de ortadaki tona yaklaşır. Canlı, yuvarlak bir heykel gibi değil, daha düz bir leke gibi durur. Buna karşı gölgeleme denir. Renk tek başına değil, ışığın yönüyle birlikte iş görür.

Bu düzen, her hayvanda bir saklanma niyeti diye okunmamalıdır. Bazı türlerde işe yaradığı gözlenir. Bazılarında ise aynı desen başka görevlerle de ilişkilendirilir. Tek bir desene tek bir masal yapıştırmak, gözlemi daraltır.

Biçimi bozmak

Şeritler ve lekeler, canlının sınırını zeminin çizgilerine karıştırır. Göz, nerede bittiğini seçemez. Zebranın şeritleri bu ailede anılır. Şeridin asıl işi hâlâ tek cümleyle kapanmış değildir. Uzaktan biçimi bozmak, yakından sineği şaşırtmak ve ısıyı dengelemek gibi açıklamalar bir arada tartışılır. Şerit ortadayken tartışmanın bitmiş gibi anlatılması, bilineni aşar.

Biçimi bozmanın daha sakin bir örneği, dala benzeyen böcektir. Renk kadar duruş da işe yarar. Böcek, dalın açısında hareketsiz kalır. Yürümek, dalın birden bacaklandığını gösterir. Kamuflaj burada bir kıyafet değil, bir duruştur.

Bukalemun fotokopi çekmez

Bukalemunun renk değiştirdiği doğrudur. Her baktığı zeminin birebir kopyasını çıkardığı ise abartıdır. Renk, daha çok iletişim, heyecan ve vücut sıcaklığıyla değişir. Bir dalın üstünde yeşile dönmesi, o anki hâliyle zemine yaklaşabilir. Bu, canlının gözünün bir fotoğraf makinesi gibi her deseni tarayıp bastığı anlamına gelmez.

Ahtapot ve bazı mürekkep balıkları, deseni çok daha hızlı ve çok daha zemine yakın değiştirir. Ahtapotun üç kalbi o hayvanın dolaşımını anlatır. Derisi ise başka bir marifetle, gözden gelen habere göre renk hücrelerini açıp kapatır. İki yazı aynı canlıda iki ayrı sistemi gösterir.

Taklit, saklanmak değildir

Kamuflaj, zemine karışmaktır. Taklit ise başka bir canlıya veya onun bir parçasına benzemektir. Zararsız bir sineğin yaban arısına benzemesi, yaprağa karışmak değildir. Avcı, onu tehlikeli sanıp bırakabilir. Arının kendi iletişimi başka bir konudur. Sineğin aldığı şey, arının sokmasından duyulan çekingenliktir.

Taklit de kusursuz olmak zorunda değildir. Avcı acele ediyorsa yaklaşık bir şerit yeter. Acele etmeyen bir avcı, farkı seçebilir. Doğa, her bakışı aynı dikkatle kurmaz.

Sık sorulan sorular

Kamuflaj yalnızca renk midir? Hayır. Gölgeyi silmek, biçimi bozmak ve hareketsiz kalmak da işin parçasıdır.

Bukalemun her zemini kopyalar mı? Hayır. Rengi daha çok iletişim ve sıcaklıkla değişir. Zemine yaklaşabilir, fakat fotokopi gibi her deseni basmaz.

Arıya benzemek kamuflaj mıdır? Hayır. O, başka bir canlıyı taklittir. Kamuflaj, canlının durduğu zemine karışmasıdır.