Göçmen Kuşlar Yönü Nasıl Bulur?

Her sonbahar aynı türün yeniden güneye inmesi, kuşun cebinde bir harita taşıdığı hissini verir. Harita tek parça değildir. Güneş, yıldızlar, manyetik alan ve tanıdık yer şekilleri bu yolculukta birlikte anılır. Bu yazıda bu duyuların neden tek bir pusulaya indirgenmemesi gerektiğini ve her kuşun aynı yolu uçmak zorunda olmadığını anlatıyoruz.

Yolculuk her türde yoktur

Bazı kuşlar yıl boyunca aynı bölgede kalır. Bazıları kısa bir dağın ardına iner. Bazıları ise kıtalar arasında gider. Aynı türün içinde bile bir grup göçer, bir grup yerinde kalabilir. Göç, bütün kuşların ortak borcu değildir. Mevsimin, besinin ve türün birlikte kurduğu bir çözümdür.

Mevsimlerin eksen eğikliğinden gelmesi bu takvimin motorudur. Gün kısalınca ve besin azalınca bazı türler daha elverişli bir enleme gider. Enlem, her zaman daha sıcak bir tatil değildir. Besinin ve gündüzün daha uygun olduğu yerdir.

Güneş ve yıldız

Gündüz uçan bazı kuşlar, Güneş'in gökteki yerine bakarak yön tutabilir. Güneş gün içinde yer değiştirdiği için bu, sabit bir lamba gibi kullanılamaz. Kuşun, saatin günün hangi diliminde olduğunu da hesaba kattığı düşünülür. Saat şaşarsa yön de kayar.

Gece uçan türlerde ise yıldızlı gökyüzü işe yarar. Deneylerde, planetaryumdaki yapay gök değiştirilince bazı genç kuşların yöneldiği taraf da değişmiştir. Bu, her kuşun yıldız haritasını ezbere bildiği anlamına gelmez. Gökyüzünün dönüş merkezine yakın bölgenin, bir referans olabildiğini gösterir.

Manyetik alan da masadadır

Kuşların Dünya'nın manyetik alanını sezebildiğine dair güçlü gözlemler vardır. Alan, bulutlu günde Güneş'in ve kapalı gecede yıldızın yerini kısmen tutar. Manyetik kutbun coğrafi kutupla aynı olmaması kuşun işini de nazikleştirir. Alan yürürse, ona göre kurulmuş bir yön zamanla kayabilir.

Alanın nasıl hissedildiği ise henüz tek bir cümleyle kapanmış değildir. Gözdeki bazı moleküllerin ışıkla manyetik etkiyi ayırt ettiği ve gagadaki küçük mineral parçacıklarının işe karıştığı ayrı ayrı araştırılır. İkisi birden doğru olabilir. Biri diğerinin yerine geçmiş sayılmamalıdır. Dürüst cümle şudur: kuş alanı kullanır, alıcının tam tarifesi hâlâ tartışılır.

Tek pusula bozulunca öteki durur

Bir duyuyu kapatmak, her zaman yolu bitirmez. Güneşsiz bir günde manyetik alan, bulut açılınca Güneş devreye girebilir. Kıyı, nehir ve dağ sırası da tanıdık bir koridor çizer. Genç kuşlar ile yolu daha önce uçmuş kuşlar aynı donanıma sahip olmayabilir. Deneyim, pusulanın üstüne bir de yer hafızası ekler.

Arının sallanma dansı yönü başka bir canlıda, kısa bir mesafede ve kovana göre anlatır. Kuşun göçü ise günler sürebilir ve kimseye dansla tarif edilmeyebilir. İkisi de yön bulur. Ölçekleri ve haberleşme biçimleri başkadır.

Yakıt da bir yön kadar önemlidir

Uzun uçuştan önce birçok göçmen kuş yağ depolar. Yağ, aynı ağırlıktaki başka yakıtlara göre daha çok enerji tutar. Rüzgâr ters eserse depo daha çabuk biter. Uygun bir rüzgârı beklemek, tembellik değil, yakıt hesabıdır. Bazı türler bu hesabı okyanus veya çöl gibi ikmalin zor olduğu yerlerin üstünde yapar.

Kutup sumrusu, yıl içinde bir kutuptan ötekine gidip gelen en uzun yolculuklardan biriyle anılır. Kilometreyi her kaynakta aynı yazmak gerekmez. Büyüklük sırası, bir insanın yürüyüşüyle kıyaslanmayacak kadar uzundur. Bu rekor, her serçenin aynı yolu uçtuğu anlamına gelmez.

Işık kirliliği ve cam yüzeyler, gece uçan kuşları şaşırtabilir. Şaşırtmak, pusulalarının yok olduğunu göstermez. Yapay ışığın, yıldız ve ufuk ipuçlarının önüne geçtiğini gösterir.

Sık sorulan sorular

Kuşlar yalnızca manyetik alanı mı kullanır? Hayır. Güneş, yıldız, manyetik alan ve yer şekilleri birlikte anılır. Payı her türde aynı değildir.

Manyetik duyunun yeri kesin midir? Hayır. Gözdeki moleküller ve gagadaki mineraller ayrı ayrı araştırılır. Kuşun alanı kullandığı daha sağlam, alıcının tek tarifi ise daha tartışmalıdır.

Her kuş göç eder mi? Hayır. Bazı türler yerinde kalır, bazıları kısa iner, bazıları kıtalar arasında gider.