Arılar Nasıl Konuşur? Sallanma Dansının Sırrı
Bal arıları sallanma dansıyla besin kaynağının yönünü ve uzaklığını anlatır. Karl von Frisch'in keşfini ve dansın nasıl okunduğunu sade biçimde anlatıyoruz.
Karanlık bir kovanın içinde, binlerce arının arasında bir işçi arı yaklaşık sekiz çizen bir yol izleyerek dans ediyor. Çevresindeki arılar onu dikkatle izliyor ve kısa süre sonra kovandan çıkıp tam o dansın anlattığı yere uçuyor. Bu, bal arılarının iletişim kurma biçimlerinden biri: sallanma dansı. Bu yazıda dansın nasıl çalıştığını, bunu kimin nasıl çözdüğünü ve bilim insanlarının hâlâ merak ettiği ayrıntıları anlatıyoruz.
Dansı kim çözdü?
Avusturyalı biyolog Karl von Frisch, yıllar süren gözlemler ve deneylerle arıların dansının anlamlı bir iletişim olduğunu gösterdi. Çalışmaları nedeniyle 1973'te Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü'nü paylaştı. Von Frisch'in yöntemi basitti ama titizdi: arıları işaretledi, besin kaynağını farklı yerlere koydu ve dansı izleyen arıların nereye gittiğini kaydetti.
Dans nasıl okunur?
Bir kâşif arı yiyecek buldu ve kovana döndü. Dikey bal peteğinin üzerinde sekiz şekline benzer bir yol çizer. Dansın ortasındaki düz çizgi üzerinde gövdesini hızla sağa sola sallar; buna sallanma kısmı denir. Bu kısım iki önemli bilgi taşır:
- Yön: Düz çizginin dikeyle yaptığı açı, besinin Güneş'e göre hangi yönde olduğunu gösterir. Dikey çizgi yukarı doğruysa besin Güneş'in yönündedir. Sağa 40 derece eğik çizgi, Güneş'in 40 derece sağında anlamına gelir.
- Uzaklık: Sallanma kısmının süresi besinin uzaklığıyla ilgilidir. Daha uzun süre, daha uzak kaynak demektir.
Yakın besin kaynakları için arılar farklı, daha basit bir dönme dansı yapar; bu dansta yön bilgisi bulunmaz ve diğer arılar kovanın çevresinde araştırma yapar.
Karanlıkta nasıl izlerler?
Kovanın içi karanlık olduğu için diğer arılar dansı görerek değil, dokunarak ve titreşimleri hissederek izler. Dansçı arının sallanma sırasında çıkardığı titreşimlerin de bilginin iletilmesine katkı yaptığı düşünülür. Arılar ayrıca dansçının üzerindeki çiçek kokusunu algılar; bu da hangi tür çiçeğe gideceklerini belirlemelerine yardım eder.
Güneş görünmezse?
Bu dansın en şaşırtıcı yanı, arıların Güneş'in konumunu kovan içinde dikey bir yöne çevirmesidir. Güneş gün içinde yer değiştirdiği için arılar bunu da hesaba katar; dansın yönünü zamanla düzeltirler. Gökyüzünün mavi bölgelerindeki ışığın polarizasyonu, yani titreşim yönündeki düzen de arılar için bir yön işareti olabilir. Bu düzenin nedeni, gökyüzünün neden mavi göründüğünü açıklayan ışık saçılmasıdır. Arılar Güneş bulutların arkasında olsa bile bu ipucundan yararlanabilir; bu, arıların yön bulma yeteneğinin ne kadar ince olduğunu gösterir.
Her şey netleşmiş değil
Dansın yön ve uzaklık bilgisi taşıdığı yaygın biçimde kabul edilir; ancak dansın tek başına arıları besine götürdüğü fikri uzun süre tartışılmıştır. Arıların koku ve çevre ipuçlarını da kullandığı biliniyor. Sonradan yapılan çalışmalar, dansı izleyen arıların gerçekten bu bilgiyi kullanabildiğini destekler. Ayrıntılar, örneğin arıların dansı nasıl yorumladığı ve hata paylarının ne kadar olduğu, hâlâ araştırma konusudur.
Farklı bir zekâ biçimi
Bal arısının beyni küçüktür ama davranışları karmaşıktır. Bu yönüyle, omurgasız bir hayvanda gördüğümüz başka bir zekâ biçimine, yani ahtapotun üç kalbi ve dağınık sinir sistemi örneğine benzer. İkisi de zekânın yalnızca büyük beyinlere ait olmadığını hatırlatır.
Sık sorulan sorular
Bütün arılar dans edebilir mi? Bal arıları sallanma dansını yapar. Diğer arı türlerinin çoğu bu biçimde iletişim kurmaz; farklı yöntemler kullanabilirler.
Arılar dansı öğrenir mi, yoksa doğuştan mı bilir? Dansın temel yapısının doğuştan geldiği düşünülür ama arıların tecrübe ile dansı geliştirdiğine dair bulgular da vardır. Bu konu hâlâ araştırılıyor.
Bir arı yanlış yön anlatırsa ne olur? Dansın bilgisi kesin değildir; arılar çevrede arama yapar ve başarılı olanlar daha çok dans eder. Böylece topluluk kısa sürede doğru kaynağa yönelir.