Tohumun Uyanması: Çimlenmenin Koşulları

Kuru bir fasulye, avuçta ölü bir taş gibi durur. Birkaç gün nemli bir bezde kaldığında ise kabuğu çatlar ve beyaz bir uç çıkar. Bu uyanışa çimlenme denir. Rehber, her bitkinin aynı tarifi olmadığını ve fasulyede bu uyanışı bozan üç hatayı anlatır. Bir tarım kılavuzunun tamamı değildir.

Tohumun içinde ne saklıdır?

Tohum, minik bir bitki taslağı, onun ilk besin deposu ve bunları saran bir kabuktur. Fasulyede depo, iki etli parçadır. Taslak uyanınca bu depoyu kullanır. Yapraklar ışıkta kendi besinini üretene kadar depo yeter. Yaprağın sonbaharda renk değiştirmesi çok daha sonraki bir mevsimin işidir. Çimlenmede henüz yeşil bir taç yoktur.

Kabuk, tohumu kuru ve uykuda tutar. Su kabuğu ıslatınca depo şişer, enzimler hızlanır ve taslak büyümeye başlar. Uyku, her türde yalnızca kuruluk değildir. Bazı tohumlar soğuk bir dönem, bazıları bir çizik, bazıları duman veya ışık ister. Fasulye, bu nazlı listedekilerin çoğu gibi davranmaz. Nem ve ılık bir oda, onu uyandırmaya genellikle yeter.

Su gerekir, göl olmaz

Su olmadan depo şişmez. Su, tohumu bütünüyle ve günlerce örterse bu kez oksijen biter. Taslak havasız kalır, koku ekşir, çimlenme yerine çürüme gelir. Nemli bir bez, bu iki ucun ortasıdır. Bez ıslak ama damlamayan bir hâlde tutulur. Üstü hava alacak kadar gevşek kapanır.

Toprak da aynı ölçüyü ister. Kayanın ufalanıp toprak olması kökün tutunacağı yatağı anlatır. Yatak sıkışık ve su doluysa kök, bardaktaki boğulmuş fasulyeden daha şanslı değildir. Gevşek, nemli ve hava alan bir toprak, çimlenmenin bahçedeki hâlidir.

Önce kök, sonra gövde

Çıkan ilk uç, çoğu zaman köktür. Kök aşağı yönelir, su ve tutunma arar. Sürgün sonra yukarı gider. Tohumu ters koysanız bile kök, bir süre sonra aşağı kıvrılır. Bu yönelme, ışığı görmesinden önce de çalışır. Kök, yerçekimine karşı değil, yerçekimiyle birlikte iner.

Işık, birçok fasulye için çimlenmenin şartı değildir. Işık, sürgün yüzeye çıkınca yaprağın işine yarar. Karanlıkta uzayan sürgün ince, soluk ve uzun olur. Pencereye alınca renk koyulaşır. Bu, karanlığın tohumu öldürdüğü anlamına gelmez. Yaprak zamanı gelince ışığın gerekli olduğudur.

Sıcaklık bir aralıktır

Çimlenme, dona yakın soğukta durur. Çok sıcak bir radyatörün üstünde ise tohum kurur veya pişer. Oda sıcaklığı, fasulye için geniş ve güvenli bir aralıktır. Bahçede aynı tohum, toprak ısınmadan ekilirse haftalarca uyuyabilir. Uyku, tohumun bozuk olduğunu her zaman göstermez. Sıcaklığın henüz yetmediğini gösterebilir.

Ağaç halkalarının bir yılı tutması bu uyanışın yıllar sonraki kaydıdır. Halka, çimlenen her tohumun hikâyesi değildir. Yalnızca büyüyebilen gövdenin yazdığı takvimdir.

Küf ile çimlenmeyi ayırmak

Bez çok ıslak ve hava almazsa beyaz bir küf görülebilir. Küf, çimlenmenin kendisi değildir. Bakteri ve mantarların nemli artığı parçalamasıdır. Tohum yumuşayıp kokuyorsa deneyi o taneyle sürdürmek yerine yenisini, daha havadar kurmak gerekir. Sağlıklı uç, tok ve beyazdır. Cıvık ve gri ise çürümedir.

Çocukla yapılan bu gözlem, her yabani tohumu saksıya doldurmanın daveti değildir. Bazı tohumlar zehirli olabilir ve tanınmadan yenmemelidir. Fasulye, mutfaktan çıkan ve çiğ yenmeyen bir gözlem aracıdır. Çiğ baklagil, bazı kişilerde rahatsızlık verir. Deney, tencerenin değil, bezin üstündedir.

Sık sorulan sorular

Her tohum ışıkta mı çimlenir? Hayır. Birçok tür karanlıkta da uyanır. Işık, sürgün çıkınca yaprak için daha önemlidir. Bazı türler ise ayrıca ışık veya soğuk ister.

Suda bekletmek yeterli midir? Kısa bir ıslatma kabuğu açabilir. Günlerce havasız suda bırakmak tohumu çürütür. Nemli ve hava alan bir ortam daha güvenlidir.

İlk çıkan uç yaprak mıdır? Çoğu zaman hayır. Önce kök aşağı yönelir. Sürgün ve yaprak onu izler.