Ahtapotun Üç Kalbi ve Mavi Kanı: Tuhaf Bir Tasarım
Ahtapotların neden üç kalbi var, kanları neden mavi ve sinir sistemleri nasıl çalışır? Omurgasız bir zekânın sıra dışı tasarımına yakından bakın.
Bir ahtapota baktığınızda ilk fark ettiğiniz şey belki de gözleri ya da kolları olur. Oysa asıl tuhaf tasarım içeride gizli: üç kalp, mavi kan ve vücuda dağılmış bir sinir sistemi. Ahtapotlar, bizimle son ortak atamız yaklaşık yarım milyar yıl öncesine uzanan, yani çok farklı bir evrim yolu izlemiş canlılar. Onları incelemek, zekânın ve vücudun başka biçimlerde de çalışabileceğini gösteriyor. Bu yazıda ahtapotun bilinen özelliklerini ve henüz tam cevaplanmamış sorularını anlatıyoruz.
Üç kalbin görev paylaşımı
Ahtapotun kalplerinden ikisi solungaçlara kan pompalar; üçüncüsü ise kanı vücudun geri kalanına dağıtır. Yani iki küçük kalp solunum devresine, tek büyük kalp ise genel dolaşıma hizmet eder. Bu düzen, solungaçlardan geçen kanın yeniden basınç kazanmasını sağlıyor. Ahtapotun yüzerken sistemik kalbinin bir süreliğine durduğu da bildirilmiştir; bu nedenle yüzmek yerine sürünmeyi tercih ettiği ve yüzmenin onu çabuk yorduğu düşünülür.
Neden mavi kan?
İnsan kanındaki hemoglobin demir içerir ve kanı kırmızı yapar. Ahtapotlar ise oksijeni hemosiyanin adlı bakır içeren bir proteinle taşır. Oksijen bağlandığında bu protein mavi renk alır. Hemosiyanin soğuk ve oksijeni az sulu ortamlarda nispeten verimli çalışabilir; bu nedenle derin ve soğuk denizlerde yaşayan türlerde avantaj sağladığı düşünülür. Ancak sıcak sularda ve yüksek aktivitede hemoglobinden daha az verimli olabilir. Yani “mavi kan” üstünlük değil, farklı koşullara uyum.
Beyin yalnızca kafada değil
Ahtapotun sinir hücrelerinin büyük bölümü kollarında bulunur. Bu yüzden her kol, merkezi beyinden büyük ölçüde bağımsız karar verebiliyor gibi görünür. Bir kol kesildiğinde bir süre dokunmaya tepki vermeyi sürdürdüğü gözlemlenmiştir. Tam olarak bu sistemin nasıl koordine edildiği ise hâlâ araştırılıyor. Ahtapotun sekiz kolunu karıştırmadan nasıl yönettiği, bilim insanlarının merak ettiği başlıca sorulardan biri.
Renk değiştirme ustaları
Ahtapotun derisinde kromatofor adı verilen, renk değiştirebilen binlerce küçük hücre vardır. Bu hücreler sinirlerle ve kaslarla kontrol edilir; hayvan saniyeler içinde rengini ve doku yüzeyini değiştirebilir. Dikkat çekici bir ayrıntı: ahtapotların renkleri ayırt edip edemediği hâlâ tartışılıyor, çünkü gözlerindeki tek tip ışık algılayıcı bunu zorlaştırıyor gibi görünür. Bazı araştırmacılar derilerinin ışığı doğrudan algılıyor olabileceğini öne sürüyor, ancak bu fikir kesinleşmiş sayılmaz.
Kısa ömürlü bir zekâ
Ahtapotlar kavanoz kapağı açma, labirentten çıkma ve bilmece çözme gibi görevlerde başarılı olabiliyor. Ancak ömürleri genellikle birkaç yılla sınırlı; türden türe değişse de çoğu ahtapot üremeden kısa süre sonra ölür. Dişi, yumurtalarını koruyup temiz tutar ve çoğu zaman yumurtalar çıkmadan ya da kısa süre sonra ölür. Kısa ömür, öğrendiklerini bir sonraki nesle aktaramamaları anlamına gelir; yani deneyimleri toplumsal bir kültüre dönüşmez.
Neden bu kadar ilgi çekici?
Ahtapot, zekânın tek bir yolu olmadığını gösteriyor. Memelilerle ahtapotların ortak atası çok basit bir canlıydı; yani karmaşık sinir sistemleri iki ayrı evrim hattında bağımsız olarak gelişti. Bu, zekâ dediğimiz şeyin canlı dünyasında farklı biçimlerde ortaya çıkabileceğine dair güçlü bir ipucu.
Sık sorulan sorular
Ahtapotun gerçekten üç kalbi var mı? Evet. İki kalp solungaçlara, bir kalp ise vücudun geri kalanına kan pompalar.
Kanları her zaman mavi mi? Oksijenle birleştiğinde mavi görünür; oksijeni bırakınca renkleri solar. Mavi renk bakır içeren hemosiyanin proteininden gelir.
Ahtapotlar bizim kadar zeki mi? “Zekâ”yı nasıl tanımladığınıza bağlı. Problem çözme becerileri etkileyici, ancak insanla doğrudan kıyaslamak zor ve bilim insanları bu konuda temkinli konuşuyor.