Mevsimler Güneş'e Yakınlıktan Gelmez
Mevsimleri Dünya'nın Güneş'e yaklaşıp uzaklaşması değil, ekseninin eğik durması yaratır. Kuzeyde yaz varken Dünya Güneş'e daha uzaktır.
Yazın sıcak olmasını, Dünya'nın Güneş'e yaklaşmasına bağlamak çok yaygındır. Bağ, sezgiseldir ve kuzey yarımkürede tersidir. Dünya, Güneş'e en çok ocak başında yaklaşır; en çok ise temmuz başında uzaklaşır. Kuzeyde tam da uzakken yaz yaşanır. Bu yazıda mevsimin asıl kaynağının eksen eğikliği olduğunu, gün uzunluğu ile ışığın geliş açısını ve güney yarımkürenin neden ters takvim tuttuğunu anlatıyoruz.
Eksen dik durmaz
Dünya'nın dönüş ekseni, Güneş çevresindeki yolunun düzlemine göre eğiktir. Eğiklik yaklaşık 23,5 derecedir. Gezegen Güneş'in çevresinde dolanırken bu eğiklik, uzayda kabaca aynı yöne bakar. Bir yarıyılda kuzey yarımküre Güneş'e doğru eğilir. Öteki yarıyılda güney eğilir. Yaklaşmak gerekmez. Eğilmek, ışığın nasıl düşeceğini değiştirir.
Eğiklik olmasaydı, gün uzunluğu yıl boyunca pek değişmez, mevsimler de bu kadar belirgin olmazdı. Uzaklığın küçük oynaması tek başına, bildiğimiz yazı ve kışı üretmez. Ocakta daha yakın olmamız, kuzeyde kışı iptal etmeye yetmez.
Işık dik gelince daha çok iş görür
Yazın Güneş gökte daha yüksekten geçer. Aynı miktar ışık, daha dar bir alana düşer. Dar alana düşen ışık, yeri daha çok ısıtır. Kışın Güneş alçaktan gelir, aynı ışık geniş bir alana yayılır ve atmosferde daha uzun yol alır. Isıtma zayıflar.
Buna gün uzunluğu eklenir. Eğik yarımkürede Güneş daha erken doğar, daha geç batar. Toprağın ısındığı süre uzar, gece boyunca soğuduğu süre kısalır. Yaz, yalnızca öğle saatinin dikliği değil, bu uzun aydınlığın birikimidir.
Güney neden tersine yaşar?
Kuzey Güneş'e eğildiğinde güney eğilmenin tersindedir. Bu yüzden aralıkta İstanbul kışını yaşarken Buenos Aires yazını yaşar. İki yarımküre aynı gezegenin üstündedir. Aynı ayda iki ayrı mevsim, uzaklığın ortak bir neden olamayacağını da gösterir. Dünya Güneş'e ya yakındır ya uzaktır. İkisi birden, iki yarımkürede iki ayrı mevsim üretemez. Eğiklik üretir.
Ekvatora yakın yerlerde Güneş yıl boyunca görece yüksekten geçer. Mevsim, sıcaklık kadar yağışın ritmiyle hissedilir. Kutuplara yakın yerlerde ise aydınlık ve karanlık aylar birbirini izler. Aynı eğiklik, enleme göre başka bir takvim yazar.
Uzaklık hiç işe yaramaz mı?
Dünya'nın yörüngesi hafifçe eliptiktir. Ocak yaklaşması ile temmuz uzaklaşması arasında fark vardır. Bu fark, eğikliğin etkisinin yanında küçük kalır. Güney yarımkürenin yazı, gezegen Güneş'e daha yakınken yaşandığı için biraz daha kısa ve bazı ölçülerde biraz daha şiddetli tartışılır. Ayrıntı, okyanusların ve karaların dağılımına da bağlıdır. Tek cümleyle güneyin yazı her zaman daha sıcaktır denemez.
Yağmurun bulutta büyümesi bu ısının suyu nasıl hareket ettirdiğini gösterir. Çölün her zaman sıcak olmaması ise mevsimin yalnızca termometreden ibaret olmadığını hatırlatır. Kuraklık, eğiklikten bağımsız başka bir düzene de oturabilir.
Takvim ile gökyüzü
21 Haziran ve 21 Aralık, her yıl saniyesi saniyesine aynı ana denk gelmez. Gündönümü, eksenin eğiminin Güneş'e göre en uç konuma geldiği andır. O an, takvim yaprağından bir gün kayabilir. Kayma, mevsimin bozulduğu anlamına gelmez. Takvimin Güneş'in gerçek hareketine tam oturmamasıdır.
Güneş tutulmasının seyrek olması da yörünge düzlemlerinin eğikliğinden gelir. Mevsim ise Dünya'nın kendi ekseninin eğikliğindendir. İki eğiklik birbirine karışırsa, her ay bir tutulma, her yaklaşmada bir yaz beklenir. İkisi de gözlenmez.
Sık sorulan sorular
Yazın Dünya Güneş'e daha mı yakındır? Kuzey yarımkürede hayır. Dünya Güneş'e ocak başında daha yakındır. Yazı, eksenin eğikliği ve ışığın geliş açısı yapar.
Güneyde mevsimler neden terstir? Aynı anda güney, kuzeyin tersi yöne eğilir. Bir yarımküre yazı yaşarken öteki kışı yaşar.
Ekvatorda mevsim yok mudur? Sıcaklık farkı kutuplara göre azdır. Birçok yerde asıl ritim, yağışlı ve kurak dönemlerdir.