Kuzey Işıkları: Güneş Rüzgârının İzi

Kutup gecesinde gökyüzünü yeşil bir perde gibi kaplayan ışık, yıldızın kendisi değildir. Güneş'ten kopan yüklü parçacıkların, Dünya'nın manyetik alanında hızlanıp atmosferdeki gazlara çarpmasıdır. Bu yazıda perdenin neden kutuplara yakın durduğunu, yeşilin neden sık göründüğünü ve aynı ışığın güney yarımkürede de yandığını anlatıyoruz.

Güneş rüzgârı bir esinti değildir

Güneş, ışığın yanında yüklü parçacıklar da savurur. Bu akışa güneş rüzgârı denir. Parçacıklar hava gibi bir yel değirmenini döndürmez. Elektrik yüklüdürler ve manyetik alanla konuşurlar. Dünya'nın alanı, bu akışın büyük bölümünü yanlardan dolaştırır. Bir kısmı ise alanın kutuplara doğru bükülen çizgileri boyunca atmosfere iner.

Manyetik kutbun coğrafi kutupla aynı olmaması burada da işe yarar. Işık, haritadaki kuzey kutbunun tam üstüne çakılı değildir. Alanın o geceki biçimine göre bir kuşak boyunca belirir. Kuşak, her akşam aynı enlemde durmak zorunda değildir. Güneş sakinse kuşak kutba yakın kalır. Güneş huysuzsa daha alçak enlemlere kayabilir.

Renk, gazın imzasıdır

Parçacık, atmosferdeki atom veya moleküle çarpınca onu bir süreliğine uyarır. Uyarı geçince gaz, belirli renklerde ışık bırakır. Oksijenin sık görülen imzası yeşildir. Daha yüksekte ve daha seyrek koşullarda oksijen kırmızı da verebilir. Azot ise mavi ve mora yakın tonlara katkıda bulunur. Göz, bu karışımı çoğu zaman yeşil bir perde diye özetler.

Bu renk, gökyüzünün mavi görünmesinin tersi bir yoldur. Mavi gökyüzü, güneş ışığının havada saçılmasıdır. Kutup ışığı ise gazın kendisinin, uyarılınca saldığı ışıktır. Biri gelen ışığı dağıtır. Öteki, çarpmanın ardından kendi ışığını üretir.

Neden her gece her yerde görünmez?

Işık, kutuplara yakın karanlıkta seçilir. Şehir lambası ince perdeleri bastırır. Bulut, perdenin önüne çekilir. Yazın yüksek enlemlerde gece yeterince kararmaz; ışık olsa bile gökyüzü aydınlık kaldığı için fark edilmez. Bu yüzden kutup ışığı yalnızca kışa ait sanılır. Parçacıklar yazın da gelir. Onları görecek karanlık, kışın daha boldur.

Güney yarımkürede aynı olayın adı güney ışıklarıdır. Mevsimlerin ters işlemesi gibi, perde de iki ucu birden tutabilir. Kuzeyde görülen bir gece, güneyde de bir karşılık bulabilir. Karşılık, aynı kasabanın seması değildir. Aynı alanın öteki ucudur.

Fırtına ile sakin gece

Güneş'te büyük bir patlama olursa yüklü parçacık akışı artar. Alan daha çok zorlanır, ışık daha parlak ve daha geniş bir kuşakta görülebilir. Aynı sırada radyo ve uydu haberleşmesi de etkilenebilir. Işık, bu etkinin güzel görünen yüzüdür. Her parlak gece bir felaket haberi değildir. Her sakin gece de Güneş'in sustuğu anlamına gelmez. Akış her zaman vardır. Şiddeti değişir.

Meteorun kısa ışıltısı atmosferde yanan bir taşın izidir. Kutup ışığı ise taş bırakmaz. Dakikalar veya saatler boyunca dalgalanabilir. İkisi de gece göğünü boyar. Kaynakları bambaşkadır.

İzlemek için abartısız bir yol

Karanlık bir yer, açık bir ufuk ve sabır, özel bir filtreden daha çok iş görür. Fotoğraf, gözün seçemediği soluk tonu uzun pozla çıkarabilir. Çıkan yeşil, o an çıplak gözle görülen yeşilden daha doygun olabilir. Bu, önceki teleskop ve fotoğraf yazılarında da geçen bir farktır. Duyarga biriktirir, göz anlık bakar.

Işığa çıplak gözle bakmak, Güneş tutulmasındaki gibi tehlikeli değildir. Işık, Güneş'in kendisi değil, atmosferin soluk salımıdır. Asıl engel, soğuk ve uzaklıktır. Görmek için kutba kadar gitmek de şart değildir. Alan genişlediği gecelerde daha alçak enlemler de pay alabilir. O gecenin olacağını ise Güneş'in o günkü hâli belirler, dilek değil.

Sık sorulan sorular

Kuzey ışıkları yalnızca kuzeyde mi olur? Hayır. Aynı parçacıklar güney manyetik ucunda da ışık üretir. Adı orada güney ışıklarıdır.

Yeşil renk neyin rengidir? Çoğu zaman oksijenin, uyarılınca saldığı ışıktır. Kırmızı, mavi ve mor başka yükseklik ve gazlarla karışabilir.

Işık kışın mı oluşur? Parçacıklar yıl boyu gelebilir. Karanlık, yüksek enlemlerde kışın daha uzun sürdüğü için perde o mevsimde daha kolay seçilir.