Sera Etkisi: Azı Yarar, Fazlası Yük

Sera etkisi denince akla yalnızca bir sorun gelir. Oysa aynı etki, yeryüzünü yaşanabilir bir sıcaklıkta tutan düzenin parçasıdır. Sorun, etkinin var olması değil, onu artıran gazların birikmesidir. Bu yazıda ısının neden atmosferde oyalanabildiğini, camdan yapılmış serayla bu etkinin neden birebir aynı olmadığını ve yönün neden termometrede okunabildiğini anlatıyoruz. Kesin bir derece vaadi yoktur.

Güneş gelir, yer geri verir

Güneş'in görünür ışığı atmosferden büyük ölçüde geçer ve yeri ısıtır. Isınan yer, bu enerjiyi daha uzun dalga boylu, kızılötesi ışınım olarak geri verir. Bazı gazlar bu kızılötesi ışınımı tutar ve bir kısmını yeniden yere doğru yollar. Yüzey, bu ek dönüş olmasaydı olacağından daha sıcak kalır. Buna sera etkisi denir.

Su buharı, karbondioksit ve metan bu tutuşa katılan gazlardandır. Su buharı en bol olanıdır ve sıcaklık arttıkça havada daha çok durabilir. Karbondioksit ise daha seyrektir, fakat uzun süre kalır ve insanların yaktığı yakıtlarla artabilir. İkisini aynı kefeye koymak, hangisinin neyi değiştirdiğini karıştırır.

Cam sera ile atmosfer aynı kutu değildir

Bahçedeki sera, camın veya plastiğin altında havayı hapseder. Güneş içeri girer, ısınan hava dışarı kaçamaz. Atmosferdeki sera etkisi ise daha çok kızılötesi ışınımın gazlar tarafından tutulmasıdır. Hava, camın altında olduğu gibi bir tavana çarpıp durmaz. Benzetme, ısının içeride kalması fikrini öğretir. Mekanizmayı birebir kopyalamaz.

Benzetmeyi fazla zorlamak, her sıcak günü bir cam kapağın suçu saydırmaya da yarar. Tek bir öğleden sonra, etkinin ölçüsü değildir. Ölçü, yıllar boyunca biriken sıcaklık ve onu tutan gazların kaydıdır.

Az olunca hayat, çok olunca yük

Bu tutuş hiç olmasaydı Dünya'nın yüzeyi bugünkünden çok daha soğuk olurdu. Sıvı suyun bu kadar yaygın durması da zorlaşırdı. Etki, düşmandan önce bir battaniyedir. Battaniye kalınlaşınca aynı oda bunaltır. Kalınlaşmanın yönü, karbondioksit ve benzeri gazlar arttıkça daha çok ısının oyalanmasıdır. Ne kadar ısınacağı, bölgeye, okyanusa ve alınan önlemlere göre değişir. Tek bir küsuratlı dereceyi her şehre yapıştırmak, bu yazının işi değildir.

Okyanus akıntıları bu ısının bir kısmını taşır. Mevsimlerin eğiklikten gelmesi ise yıl içindeki iniş çıkışı anlatır. Sera etkisi, o iniş çıkışın yerine geçen bir mevsim değildir. Bütün yılın oturduğu taban sıcaklığı etkiler.

Venüs neden uyarı gibi anılır?

Venüs, kalın ve karbondioksitçe zengin bir atmosfere sahiptir. Yüzeyi, Güneş'e daha yakın olmasının da katkısıyla, kurşunu eritecek kadar sıcaktır. Dünya'nın yarın Venüs olacağı anlamına gelmez. Aynı yönün, çok daha kalın bir battaniyede nereye vardığını gösterir. Benzetme bir kehanet değil, bir uç örnektir.

Çölün kuraklığı da tek başına sera etkisinin sonucu değildir. Kuraklık, havanın alçalması ve yağış gölgesiyle de oluşur. İklim, bir tek düğmenin eseri değildir. Düğmelerden biri, ısının ne kadarının oyalanacağıdır.

Ne ölçülür, ne ölçülmez?

Bir günün havası ile yılların iklimi ayrıdır. Kar yağması, battaniyenin yok olduğunu kanıtlamaz. Sıcak bir hafta da tek başına bütün eğilimi ispatlamaz. Eğilim, uzun kayıtta bakılır. Kayıt, termometrelerin, deniz seviyesinin ve buzulların birlikte okunmasıdır. Birini seçip ötekini silmek, cümleyi eksik bırakır.

Kişisel bir pencerenin önündeki sıcaklık, bu kaydın yerine geçmez. Yine de yönü anlamak için uzman olmak gerekmez. Gazlar kızılötesi ışınımı tutar. Bu gazlar artarsa tutulan ısı da artar. Artışın bedeli, herkes için aynı fatura değildir. Faturanın yönü ise tartışmanın süsünden çok, fiziğin cümlesidir.

Sık sorulan sorular

Sera etkisi bütünüyle zararlı mıdır? Hayır. Onsuz yeryüzü çok daha soğuk olurdu. Sorun, tutuşu artıran gazların birikmesidir.

Cam sera ile atmosfer aynı mı çalışır? Benzetme ısıyı içeride tutmayı anlatır. Atmosferde asıl iş, kızılötesi ışınımın bazı gazlar tarafından tutulmasıdır.

Bir soğuk gün etkiyi çürütür mü? Hayır. Hava bir günün, iklim ise uzun yılların kaydıdır. Tek bir gün battaniyeyi ortadan kaldırmaz.