Çöl Her Zaman Sıcak Değildir
Çöl, az yağış alan yerdir; her zaman sıcak olmak zorunda değildir. Antarktika soğuk bir çöldür, Sahra ise sıcak ve kuraktır.
Çöl denince akla kızgın kum ve öğle güneşi gelir. Bu resim bazı çöller için doğrudur, tanım için değildir. Çöl, her şeyden önce az yağış alan yerdir. Sıcaklık ikinci cümledir. Bu yazıda kuraklığın neden oluştuğunu, soğuk çöllerin neden aynı tanıma girdiğini ve gece ile gündüz arasındaki büyük farkın nereden çıktığını anlatıyoruz.
Az yağmur, asıl ölçü
İklimbilimde çöl, yıl boyunca düşen yağışın çok düşük kaldığı bölgedir. Sınır, kullanılan tanıma göre biraz kayabilir. Yön değişmez: su kıt, buharlaşma ise çoğu zaman düşen sudan daha isteklidir. Bitki seyrektir, çünkü köklerin bulacağı su seyrektir. Kum, bu manzaranın zorunlu dekoru değildir. Çakıl, kaya ve tuz düzlükleri de çöl sayılır.
Sahra, sıcak çölün tanıdık örneğidir. Gobi'nin kışları ise sert geçer. Antarktika, buzla kaplı olmasına rağmen yağış fakirdir ve soğuk çöl diye anılır. Buz, suyun bol olduğu anlamına gelmez. Su orada katıdır; yağmur ve kar ise çok az düşer. Aynı sözcük, üç ayrı manzarayı taşır.
Hava neden yağmurunu bırakır?
Ekvator çevresinde ısınan hava yükselir, yükseldikçe soğur ve nemini yağmur olarak bırakır. Yükselen hava, daha kuzeyde ve güneyde yeniden alçalır. Alçalan hava ısınır ve içindeki nemi bırakmaya daha az istekli olur. Bu yüzden dönenceler çevresinde geniş kurak kuşaklar oluşur. Sahra'nın kuraklığı, büyük ölçüde bu alçalmayla ilişkilidir.
Başka bir yol, dağın yamaçıdır. Nemli hava sıradağa tırmanırken soğur ve yağışını rüzgârın geldiği yamaçta bırakır. Sıradağın öteki yüzüne inen hava kurudur. Buna yağış gölgesi denir. Aynı dağın iki yanı, iki ayrı iklim gibi durabilir. Çöl, her zaman denize uzaklığın tek sonucu değildir.
Okyanus, kıyıya nem de taşır. Akıntıların iklimle ilişkisi bu taşımanın büyük ölçekli hâlidir. Soğuk bir akıntı, kıyıyı sisli ama yağmursuz bırakabilir. Su yakındır; yağmur ise seyrektir.
Gece neden birden soğur?
Sıcak çölde gündüz ile gece arasındaki fark şaşırtıcı olabilir. Nem ve bulut, yeryüzünden kaçan ısıyı tutan bir örtü gibidir. Örtü yoksa gündüz biriken ısı gece hızla uzaya kaçar. Kumun yüzeyi de ısıyı derinlere yavaş iletir. Sonuç, ince bir katmanın gündüz kızması, gece üşümesidir.
Bu fark, çölün termometresiz anlaşılamayacağı anlamına gelmez. Sıcaklığın sayıya çevrilmesi hissin ne kadar kayabildiğini gösterir. Gündüz eli yakan kum, gece aynı elde üşütebilir. İkisi de aynı yerin doğru ölçümüdür.
Canlılar suyu nasıl idare eder?
Az yağış, hayatın olmadığı anlamına gelmez. Bazı bitkiler suyu gövdede veya yaprakta saklar, gözeneklerini günün serin saatine bırakır. Bazı hayvanlar gündüz gölgede veya toprağın altında durur, gece ortaya çıkar. Bu çözümler sonsuz bir stok değildir. Üst üste gelen kurak yıllar, seyrek bitkiyi de zorlar.
Yağmur birden gelince kuru dere kısa sürede dolar. Sele kapılmak, çölde susuzluktan daha az akla gelen bir risktir. Az yağış, yağmurun hiç tehlikeli olmadığı anlamına gelmez. Su, seyrek geldiği için biriktiği yerde hızlı akar.
Kum, çölün tamamı değildir
Rüzgârın taşıdığı kum, belirli bölgelerde kumul yapar. Başka bölgelerde rüzgâr ince tozu götürür, geriye çakıl bırakır. Tuzlu göllerin kuruduğu yerde beyaz bir kabuk kalır. Volkanik bir örtü ise koyu taştan bir ova bırakabilir. Volkanın biriktirdiği malzeme kurak iklimde uzun süre olduğu gibi durur, çünkü onu aşındıracak su seyrektir.
Çölü yalnızca sıcak kum sanmak, bu çeşitliliği siler. Sözcüğü yağışa bağlamak, hem kızgın kumulun hem buzlu kıtanın aynı cümlede durmasına izin verir. Cümle, manzarayı küçültmez. Ölçüyü yerine koyar.
Sık sorulan sorular
Çöl mutlaka sıcak mıdır? Hayır. Tanım az yağışa bakar. Antarktika soğuk bir çöl, Sahra ise sıcak bir çöldür.
Her çöl kumla mı kaplıdır? Hayır. Kaya, çakıl ve tuz düzlüğü de kurak bölge olabilir. Kumul, rüzgârın kumu biriktirdiği yerdir.
Çölde gece neden üşütür? Nem ve bulut az olduğu için gündüz biriken ısı gece hızla kaçar. Yüzey ile havanın farkı bu yüzden açılır.