Gelgit: Ay'ın Okyanusu Çekmesi

Denizin aynı kıyıda günde iki kez kabarıp çekilmesi, rüzgârın keyfine benzemez. Rüzgâr bir öğleden sonra yön değiştirebilir. Gelgit ise Ay'ın ve Güneş'in kütleçekimiyle, kıyının biçimiyle tekrar eden bir ritme oturur. Bu yazıda iki kabartının neden oluştuğunu, dolunayda kabarmanın neden sık sık büyüdüğünü ve her körfezin aynı cetveli kullanmadığını anlatıyoruz.

Ay suyu kendine doğru çeker

Ay, Dünya'daki her şeyi çeker; su da bu çekimden payını alır. Okyanus, Ay'a bakan tarafta biraz daha güçlü çekilir, çünkü o taraf Ay'a daha yakındır. Su, bu fark yüzünden Ay'a doğru hafifçe kabarır. Kabarık, Ay'ın tam altındaki bir noktanın etrafında toplanır.

Karşı tarafta da bir kabarıklık vardır. Bu ikinci kabarma, Ay'ın suyu itmesi değildir. Dünya'nın kendisi, Ay'a uzak taraftaki sudan biraz daha güçlü çekilir. Su geride kalır gibi olur ve ikinci bir şişkinlik belirir. Sonuç, Dünya'nın iki yanında birer su kabartısıdır. Dünya döndükçe kıyılar bu kabartıların altından geçer. Birçok yerde bu, kabaca günde iki kabarma ve iki çekilme demektir.

Güneş de masadadır

Güneş çok daha büyüktür, fakat çok daha uzaktadır. Gelgite katkısı Ay'ınkinden küçüktür, yine de yok sayılamaz. Ay ve Güneş aynı doğrultuya gelince çekimleri birbirine eklenir. Dolunay ve yeni ay civarında kabarma genellikle büyür. Buna büyük gelgit denir.

Ay ile Güneş gökyüzünde dik açıya yakın durunca etkileri kısmen birbirini dengeler. Kabarma daha mütevazı kalır. Buna küçük gelgit denir. Takvim, her ay bu iki düzen arasında gider gelir. Hava durumu bu ritmi örtebilir; ritmi yok etmez.

Ay'ın bize hep aynı yüzünü dönmesi de kütleçekimin uzun işidir. O kilidin nedeni ayrı anlatılır. Okyanus suyunun iklimle ilişkisi ise akıntılar yazısındadır. Gelgit, akıntıdan daha kısa bir saatte nefes alır.

Kıyı, ritmi yeniden yazar

Açık okyanusta kabarma, birçok kişinin sandığından daha alçaktır. Su, dar bir körfeze veya sığ bir kanala sıkışınca yükselme belirginleşir. Dünyanın en gösterişli gelgitleri, bu yüzden geniş açık denizden çok, huniyi andıran koylarda görülür. Aynı gün, iki ayrı plajda iki ayrı yükseklik okunabilir.

Akdeniz ve Karadeniz, okyanusa dar boğazlarla bağlı, görece kapalı denizlerdir. Gelgit buralarda birçok okyanus kıyısına göre küçük kalır. Rüzgârın yığdığı su, bazen gelgitten daha çok fark edilir. Bir öğleden sonra kıyı çizgisinin değişmesi, her zaman Ay'ın o saatlik eseri değildir. Farkı anlamak için yerel gelgit tablosuna bakmak gerekir.

Gün neden tam 24 saat değildir?

İki kabarma arası çoğu yerde 12 saat değil, biraz daha uzundur. Ay, Dünya dönerken yerinde sabit durmaz; kendi yörüngesinde de ilerler. Kıyının aynı hizaya yeniden gelmesi bu yüzden bir güne tam oturmaz. Balıkçının ve gemi kaptanının kullandığı tablo, her gün birkaç dakika kayan saatler gösterir. Ezberlenen tek bir saat, ertesi hafta şaşırtabilir.

Bazı kıyılarda biçim o kadar etkilidir ki günde tek belirgin kabarma görülür. Bu, Ay'ın kuralı bozduğu anlamına gelmez. Körfezin suyu sallama biçimi, iki kabartıdan birini bastırır. Yereli bilmeyen genel kural, burada yanılır.

Çekilen denizin bıraktığı yer

Gelgit çekilince ortaya çıkan düzlük, yürüyüş için davetkâr görünür. Su geri gelirken aynı düzlük hızla kapanabilir. Çamur, adımı tutar. Kayalık kovuklar, yükselen suyla ada hâline gelir. Gelgitin tehlikesi, dalganın yüksekliğinden çok, dönüş yolunun kapanmasıdır. Tabloya bakmadan uzaklaşmak, sakin bir denizde bile risklidir.

Kabarma, bazı nehir ağızlarında ters bir akıntı da doğurabilir. Deniz suyu, nehrin tersine kısa süre karaya doğru ilerler. Bu, nehrin yokuş yukarı aktığı bir mucize değildir. Seviye farkının ittiği bir su kütlesidir.

Sık sorulan sorular

Gelgiti yalnız Ay mı yapar? Asıl pay Ay'ındır. Güneş de eklenir veya kısmen dengeler. Dolunay ve yeni ay civarında kabarma genellikle büyür.

Neden her yerde günde iki kabarma olmaz? Birçok açık kıyıda iki kabarma görülür. Dar denizlerde ve bazı koylarda biçim, bu ritmi küçültür veya teke indirir.

Karadeniz'de gelgit neden az fark edilir? Kapalı ve okyanusa dar bağlı olduğu için kabarma küçüktür. Rüzgârın yığdığı su daha belirgin olabilir.