Termometre Sıcaklığı Sayıya Çevirince
Termometre, sıcaklığı karşılaştırılabilir bir sayıya çevirir. Santigrat suyun donma ve kaynama noktalarına, kelvin ise mutlak sıfıra bağlanır.
Elimizi suya sokunca ılık, sıcak veya soğuk deriz. Bu sözler kişiye göre kayar. Birinin ılık dediği su, başkasına sıcak gelebilir. Termometre, bu kaygan hissi ortak bir sayıya çevirmek için yapılmıştır. Bu yazıda ölçeğin nereye bağlandığını, derecenin neden her zaman aynı anlamı taşımadığını ve vücut sıcaklığını tek bir çizgi sanmanın neden yanıltıcı olduğunu anlatıyoruz. Tıbbi bir ölçüm rehberi değildir.
Hissetmek ile ölçmek
Sıcaklık, maddenin parçacıklarının ortalama hareketliliğiyle ilişkilidir. Isı ise enerji aktarımıdır. İkisi günlük dilde birbirinin yerine kullanılır. Oda sıcak bir sobadan ısı alabilir; odanın sıcaklığı yükselir. Termometre, geçen ısıyı değil, ucunun ulaştığı sıcaklığı okur.
Erken düzenekler, havanın genleşmesiyle su sütununu oynatıyordu. Bunlar bir şeyin ısındığını gösterirdi, fakat her yerde aynı sayıyı vermezdi. Asıl adım, iki sabit noktaya anlaşmak oldu. Noktalar olunca aradaki bölmeler de ortaklaştı.
Suyun iki hali, bir ölçek
Santigrat ölçeği, standart basınçta suyun donduğu noktayı 0, kaynadığı noktayı 100 kabul eder. Arası yüz eşit parçaya bölünür. Bu seçim insan elinden çıkmadır. Doğa, 100'ü zorunlu kılmaz. Seçimin yararı, mutfaktan laboratuvara herkesin aynı cümleyi kurabilmesidir.
Kaynama noktası basınca bağlıdır. Yüksek bir dağda su, deniz seviyesindeki 100 dereceden daha düşük bir sıcaklıkta kaynar. Yemek geç pişer. Termometre bozulmuş değildir. Suyun kaynama şartı değişmiştir. Ölçeği deniz seviyesine göre kurup her rakımda aynı kaynamayı beklemek, bu ayrımı atlar.
Fahrenheit ölçeği başka sabitlerle bölünmüştür ve bazı ülkelerde gündelik hayatta durur. Aynı su, iki ölçekte iki sayı gösterir. Sayılar çelişmez; birimler farklıdır. Bir haberdeki dereceyi, birimi yazmadan okumak bu yüzden eksiktir.
Kelvin ve mutlak sıfır
Bilimdeki birçok hesap, santigrat yerine kelvin kullanır. Kelvin ölçeğinde suyun donması yaklaşık 273 derecedir. Sıfır kelvin, mutlak sıfır diye anılır ve yaklaşık eksi 273 santigrat derecedir. Bu, bir laboratuvarın ulaştığı sıradan bir soğuk değil, parçacıkların ısı hareketinin kuramsal alt sınırıdır. Negatif kelvin, bu ölçekte bir oda sıcaklığı değildir.
İki sıcaklık arasındaki fark, santigrat ile kelvinde aynı genişliktedir. Bir derece kelvinlik artış, bir derece santigratlık artışla aynı aralıktır. Değişen, sıfırın yeridir. Bu yüzden fark söylerken birim şaşırılmaz; mutlak değeri söylerken şaşırılır.
Pusulanın yönü sayıya çevirmesi gibi, termometre de hissi sayıya çevirir. İğnenin sapması yön için neyse, basıncın kaynama noktasını kaydırması sıcaklık için odur. İkisi de çıplak okumanın bir düzeltmesi olabileceğini hatırlatır.
Cıva, alkol ve elektrik
Uzun yıllar ince camın içinde cıva veya renkli alkol kullanıldı. Sıvı ısınınca genleşir, cam çentikte yükselir. Cıva zehirlidir. Kırılan eski bir termometreyi elle süpürmek ve çöpe gelişigüzel atmak doğru değildir. Pencereyi açmak, parçaları bir araya süpürmemek ve yerel atık uyarısına uymak daha güvenlidir. Birçok yerde cıvalı ev termometrelerinin yerini alkol veya elektronik araçlar almıştır.
Elektronik duyarga, genleşen sıvı yerine elektriksel bir değişimi okur. Hızlıdır ve okunması kolaydır. Yine de kalibrasyon ister. Ucuz bir oda termometresi, güneş vuran camın önünde duvarın değil, kendi ısınmış gövdesinin sıcaklığını ölçebilir. Aracı doğru yere koymak, ekrandaki ondalıktan daha önemlidir.
Vücut sıcaklığı tek çizgi değildir
Ağızdan ölçülen yaklaşık 37 santigrat derece, sık anılan bir ortalamadır. Sağlıklı bir insanda değer gün içinde oynar, ölçüm yerine göre değişir ve kişiden kişiye kayabilir. Tek bir ölçüm, hastalık adı koymaz. Yüksek ateş, özellikle çocukta, yaşlıda veya eşlik eden başka belirtilerle birlikteyse bir sağlık uzmanına danışılmalıdır. Bu yazı, ateş düşürücü doz söylemez.
Aynı temkin, dış ortam için de geçerlidir. Gölgedeki resmi sıcaklık ile güneşte duran bir aracın içi aynı sayı değildir. Termometre, nereye konduysa orayı anlatır.
Tekerleğin sürtünmeyi azaltması gibi, termometre de tartışmayı azaltır. İkisi de hissi, paylaşılabilir bir araca çevirir.
Sık sorulan sorular
100 derece her yerde suyun kaynaması mıdır? Standart deniz seviyesi basıncında santigrat ölçeğinin üst noktasıdır. Yüksek rakımda su daha düşük sıcaklıkta kaynar.
Kelvin ile santigrat aynı mıdır? Aralıkları eşittir, sıfır noktaları farklıdır. Sıfır kelvin, yaklaşık eksi 273 santigrat derecedir.
37 derece herkes için zorunlu mudur? Sık kullanılan bir ortalamadır. Tek ölçüm teşhis koymaz. Endişe veren ateşte bir hekime danışmak gerekir.