Refleks ile Düşünülerek Verilen Tepki
Refleks, omurilikten geçen kısa bir devredir ve bilinçli karardan hızlıdır. Her çabuk hareket refleks değildir; bazıları alışkanlık ve tahmindir.
Sıcak bir tepsiye değen el, düşünmeden geri çekilir. Aynı el, bir satranç tahtasının başında taşı bilerek oynatır. İkisi de kasın kısalmasıdır. Biri omurilikten geçen kısa bir devredir, öteki beynin daha uzun bir yoklamasıdır. Bu yazıda refleksin neden hızlı olduğunu, her çabuk hareketin refleks sayılmaması gerektiğini ve diz kapağına vurulan çekicin neyi denediğini anlatıyoruz. Bir sinir hastalığı testi değildir.
Kısa devre neden hızlıdır?
Refleksin sade biçiminde duyusal bir sinir, uyarıyı omuriliğe taşır. Omurilikte bağlantı kurulur ve motor sinir, kasa çekil emrini geri yollar. Beyin bu sırada haberi alır, fakat emrin çıkması için haberin beyne gidip geri dönmesi gerekmez. Yol kısadır. Bu yüzden el, acı henüz tam adlandırılmadan çekilmiş olabilir. Acının bilinçli hissi, hareketin peşinden yetişir.
Sıcak tepside olan, çoğu zaman bir çekilme refleksidir. Derideki uyarı, kolun bükücü kaslarını çalıştırır ve gerici kasları bir an gevşetir. Kasın iplikçiklerinin kayması her iki tarafta da aynı mekanizmadir. Fark, emrin nereden çıktığıdır.
Diz kapağı neyi gösterir?
Doktorun çekici, diz kapağının altındaki tendona hafifçe vurur. Kas bir anda gerilir. Gerilmeyi haber veren duyusal uçlar, omuriliğe aynı kası kısalt emrini verdirir. Bacak öne fırlar. Bu, bir zekâ sınavı değildir. Gerilme refleksinin yolunun açık olup olmadığına bakılır. Cevap alınamaması veya iki bacak arasında belirgin fark, tek başına bir hastalık adı koymaz. Yorum, muayenenin geri kalanıyla birlikte yapılır.
Aşırı yorgunluk, dikkat ve kasın o anki gerilimi vuruşun sonucunu değiştirebilir. Evde sert bir cisimle aynı vuruşu denemek hem gereksizdir hem de tendonu zorlayabilir. Merak, çekicin neyi ölçtüğünü anlamakla da giderilir.
Alışkanlık refleks değildir
Deneyimli bir sürücü, fren lambasını görünce ayağını hızla frene götürür. Bu çabukluk, omurilikteki doğuştan bir devre olmak zorunda değildir. Tekrar, tahmini ve dikkati kısaltmıştır. Beyin hâlâ devrededir. Yol değişince aynı kişi bir an duraksar. Duraksama, refleksin bozulduğu değil, alışkanlığın yeni sahneye yetişmediği andır.
Bir kapı çarpınca irkilmek ise daha eski bir sıçrama tepkisine yakındır. Ses, beklenmedik bir uyarıdır. Göz kırpma da birçok toz zerresinde düşünülmeden gelir. Bu örnekleri tek bir çekmeceye koymak, hepsinin aynı sinir yolunu kullandığı anlamına gelmez. Ortak olan, bilincin kararı beklemeden bedenin bir cevap başlatabilmesidir.
Beyin seyirci kalmaz
Refleks, beyni devre dışı bırakmaz. Beyin, aynı kası sonradan yumuşatabilir, tepkiyi bastırabilir veya bir sonraki sefere hazırlayabilir. Sıcak tepsiye ikinci kez daha temkinli uzanmak, refleksin öğrenmeye kapalı olduğu anlamına gelmez. Kısa devre ilk çekilişi yapar. Daha yavaş devre, bir dahaki uzanışı değiştirir.
Esnemenin bulaşıcı görünmesi başka bir yarı otomatik harekettir ve nedeni hâlâ tartışılır. Dengenin iç kulaktaki haberi de düşünülmeden kaslara düzeltme yollar. Üst üste binen bu yollar, ayakta durmayı bir irade gösterisi olmaktan çıkarır.
Ne zaman sıradan, ne zaman sorulmalı?
Ara sıra sıcak bir yüzeye hızlı çekilmek sağlıklı bir korunmadır. Bir kolun veya bacağın birden güçsüzleşmesi, uyuşması, konuşmanın bozulması veya yüzün bir yanında düşme ise refleks merakıyla evde izlenecek bir tablo değildir. Böyle bir durumda sağlık hizmetine başvurmak gerekir. Bu yazı, o belirtileri ayırt etmenin aracı değildir.
Çocukta bazı refleksler yaşla kaybolur, bazıları kalır. Kaybolması gereken bir tepkinin sürmesi de hekimin konusudur. Genel bir anlatı, gelişim tablosunun yerine geçmez.
Refleks, bedenin acele posta kutusudur. Düşünülerek verilen tepki ise aynı kaslara giden daha uzun bir mektuptur. İkisi de gereklidir. Biri eli korur. Öteki, satranç taşını seçer.
Sık sorulan sorular
Refleks beyinsiz bir hareket midir? Hayır. Kısa devre omurilikten geçebilir ve beyin haberi alır. Emrin çıkması için her seferinde beyne gidip dönmek gerekmez.
Her hızlı tepki refleks midir? Hayır. Alışkanlık ve tahmin de hareketi hızlandırır. Bu yollar çoğu zaman beyindeki öğrenilmiş devrelerdir.
Diz refleksi zekâyı mı ölçer? Hayır. Kasın gerilmesine omuriliğin verdiği cevabın yolunu yoklar. Tek başına bir zekâ veya hastalık ölçüsü değildir.