Esneme Neden Bulaşıcı Görünür?
Esnemenin tek bir kanıtlanmış görevi yoktur. Bulaşıcı görünmesi ise oksijen açıklamasından daha güçlü bir gözlemdir.
Karşınızdaki kişi esneyince sizde de aynı hareketin uyandığını fark etmişsinizdir. Bu yazıyı okurken bile çeneniz aralanabilir. Esneme bu kadar tanıdık olmasına rağmen, ne işe yaradığı hâlâ tek cümleyle kapanmış değildir. Bu yazıda bilineni, eskimış oksijen hikâyesini ve bulaşma gözleminin neden temkinli okunması gerektiğini ayırıyoruz. Amaç teşhis koymak değildir.
Esneme yalnızca yorgunluk değildir
Esneme, ağzın geniş açılması, derin bir soluk ve kısa bir gerilme ile tanınır. Uykuya geçerken, uykudan çıkarken, sıkılınca veya başkasını görünce ortaya çıkabilir. Aynı hareket, birçok omurgalıda da görülür. Bu kadar yaygın bir davranışın bir işlevi olması beklenir. Beklenti, işlevin çoktan kanıtlandığı anlamına gelmez.
Halk arasında en yerleşmiş açıklama şudur: beyin oksijen azalınca esner, karbondioksiti atar. Bu hikâye sade olduğu için akılda kalır. Ölçümler ise esnemenin kandaki oksijeni düzeltmek için güvenilir bir yol olduğunu desteklemez. Sıkıcı bir toplantıda oksijen bitmiş olmaz; yine de esneme gelir. Açıklamayı emekliye ayırmak, yerine hemen kesin bir yenisini koymayı gerektirmez.
Masadaki açıklamalar
Bir görüş, esnemenin beyni serinletmeye yardım ettiğini söyler. Derin soluk ve çene hareketi, baş bölgesindeki kan akışını ve ısıyı değiştirebilir. Bu fikir ilgi görmüştür; her koşulda tek neden olduğu gösterilmiş değildir. Başka bir görüş, esnemeyi uyanıklık hâlinin değiştiği bir geçiş işareti sayar. Uykudan çıkış ve sıkıntı, bu geçişe uyar. Üçüncü bir görüş, hareketin eklem ve kaslar için kısa bir gerilme olduğunu vurgular.
Bu açıklamalar birbirini her zaman dışlamaz. Bir davranış hem bedende bir iş görüp hem de başkasına sinyal taşıyabilir. Bilimin dürüst cümlesi şimdilik şudur: esneme gerçektir, tek görevi ise tartışmalıdır.
Uykunun kendi evreleri ayrı bir düzen izler. Uyurken beynin ne yaptığı o düzeni anlatır. Gün içinde ısıyı savurmanın daha iyi bilinen yolu ise terlemedir. Esnemeyi bu ikisiyle karıştırmak, henüz kapanmamış bir soruyu kapanmış gibi göstermek olur.
Bulaşma neyi gösterir?
İnsanlarda başkasının esnemesini görmek, duymak, hatta esnemeyi okumak aynı hareketi tetikleyebilir. Buna bulaşıcı esneme denir. Bazı sosyal hayvanlarda da benzer bir eğilim gözlenmiştir. Gözlem güçlüdür. Yorum ise daha kaygandır.
Sık tekrarlanan bir yorum, bulaşmanın empatiyle ilgili olduğudur. Yakınlık arttıkça esnemenin daha çok geçtiği bazı çalışmalarda rapor edilmiştir. Bu, empatisi olmayanın hiç esnemediği anlamına gelmez. Yorgunluk, dikkat ve ortam da aynı anda iş başındadır. Bir kişinin esnemeyi kapmaması, onun duyarsız olduğunu kanıtlamaz. Böyle bir çıkarım, zayıf bir ipucunu karaktere çevirir.
Ne zaman sıradan, ne zaman sorulmalı?
Gün içinde birkaç esneme, uykusuzluk veya sıkıcı bir ortam olağan sayılır. Gece uykusu bölünüyor, gündüz aşırı uykululuk sürüyor ve bu hâl işi veya güvenliği etkiliyorsa konuyu bir hekime sormak yerinde olur. Esnemenin kendisi bir hastalık adı değildir. Altında uyku düzeni, ilaç veya başka bir durum aranacaksa bunu klinisyen ayırır.
Aşırı esnemeyi kendi kendine teşhis listesine çevirmek de yararsızdır. Hafızanın nasıl kurulduğu başka bir beyin sorusudur ve esneme sayısıyla ölçülmez. Beden, tek bir hareketle bütün raporunu vermez.
Merakı açık bırakmak
Esneme, bilimin her soruyu hemen kapattığı sanısını bozar. Tanıdık bir hareket, tanıdık olduğu için çözülmüş sayılır. Oysa çözülen kısım, oksijen masalının zayıf kaldığıdır. Yerine konan fikirler ise henüz yarışmaktadır. Bulaşma gerçektir; bunun bir kişilik testi olduğu iddiası fazladır.
Bir sonraki esnemede içinden oksijen bitiyor demek yerine, şu cümle daha dürüst olur: beden bir geçiş yapıyor, nedeni ise hâlâ tartışılıyor. Merak, bu açık kapıda durur.
Sık sorulan sorular
Esnemek oksijen eksikliği midir? Bu yaygın açıklama ölçümlerle güçlü biçimde desteklenmez. Esneme sıkıcı ve uykulu anlarda da gelir.
Bulaşıcı esneme empati kanıtı mıdır? Esnemenin başkasından geçmesi güçlü bir gözlemdir. Bunu tek başına kişilik veya duyarsızlık testi saymak doğru olmaz.
Çok esnemek hastalık mıdır? Tek başına bir teşhis değildir. Aşırı uykululuk günlük hayatı bozuyorsa bir hekime danışmak yerinde olur.