Gezegen ile Cüce Gezegen Arasındaki Çizgi
Gezegen, Güneş çevresinde döner, yuvarlaktır ve yörüngesinin çevresini temizlemiştir. Cüce gezegen bu üçüncü şartı taşımaz.
Plüton uzun yıllar dokuzuncu gezegen diye okundu. Sonra bu unvan elinden alındı ve cüce gezegen denmeye başlandı. Değişiklik, gökyüzünün bir gecede bozulması değildi. Sözcüğün sınırını çizen tanım değişmişti. Bu yazıda o sınırın üç şartını, yuvarlak olmanın neden yetmediğini ve Ay'ın neden bu tartışmaya hiç girmediğini anlatıyoruz.
Üç şart, bir unvan
Gökbilimcilerin 2006'da benimsediği tanıma göre Güneş çevresinde gezegen sayılmak için üç şey gerekir. Cisim Güneş'in çevresinde dönmelidir. Kendi kütleçekimi onu yuvarlak bir biçime çekmelidir. Yörüngesinin çevresindeki başka gövdeleri temizlemiş, yani o bölgenin belirgin çekim merkezi olmalıdır.
İlk iki şartı taşıyıp üçüncüsünü taşımayan cisimlere cüce gezegen denir. Plüton bu gruba alındı. Çünkü Kuiper Kuşağı denen, buzlu gövdelerin dolaştığı bölgede yalnız değildir. Yörüngesinin çevresi kalabalıktır. Tanım, Plüton'u küçümsemek için değil, benzerlerini aynı rafın üstüne koymak için kurulmuştur.
Yuvarlaklık neyi gösterir?
Küçük bir kaya, köşeli kalabilir. Kütle büyüyünce kendi çekimi çıkıntıları içeri bastırır ve cisim yuvarlaklaşır. Buna hidrostatik denge denir. Ceres, Mars ile Jüpiter arasındaki kuşakta bu hâle gelmiş bir gövdedir. Bir süre gezegen sayılmış, sonra küçük gezegenler arasında anılmış, tanım değişince cüce gezegen diye ayrılmıştır.
Yuvarlaklık, tek başına gezegenlik vermez. Birçok uydu da yuvarlaktır. Ay bunlardan biridir. Ay, Güneş'in değil Dünya'nın çevresinde döndüğü için gezegen tanımının ilk şartına uymaz. Ay'ın bize aynı yüzünü dönmesi başka bir düzenin sonucudur. O düzen, onu gezegen yapmaz.
Çevreyi temizlemek ne demektir?
Üçüncü şart, yörüngede hiç toz kalmayacak diye okunmamalıdır. Anlamı şudur: cisim, yolunun çevresindeki benzer büyüklükteki gövdeleri zamanla savurmuş, yutmuş veya kendine bağlamıştır. Jüpiter bu işi çoktan görmüştür. Plüton ise komşularıyla benzer bir ölçektedir. Bölgenin tek hakimi değildir.
Eris gibi başka uzak ve yuvarlak gövdeler de bulununca, dokuzuncu gezegeni özel tutmak zorlaştı. Ya liste uzayıp gidecekti ya da çizgi yeniden çekilecekti. Çizgi, çevreyi temizleme şartında çekildi. Tartışma bitmiş değildir. Bazı gökbilimciler tanımı dar bulur. Yine de bugün ders kitaplarının çoğu bu üç şartı kullanır.
Mesafe, unvanı değiştirmez
Plüton'un uzak olması, onu cüce yapan asıl gerekçe değildir. Uzak ve büyük bir cisim, çevresini temizlediyse gezegen sayılır. Yakın ve küçük bir cisim, yuvarlak olsa bile kalabalık bir kuşakta cüce kalabilir. Ölçü, duygusal bir sıralama değil, yörüngedeki rolüdür.
Bu uzaklıkları anlatırken kilometre çabuk tükenir. Işık yılının bir mesafe oluşu o cetvelin kapısıdır. Güneş Sistemi'nin içindeki yollar ise ışık yılına genellikle sığmaz; ışık saatleri ve ışık dakikaları daha elverişlidir. Birim değişir, soru aynı kalır: bu cisim yolunun efendisi midir?
İsim değişince gökyüzü değişmez
Plüton, tanım değişmeden önce de buzlu, küçük ve uyduları olan bir dünyaydı. Tanımdan sonra da öyledir. Charon ile karşılıklı kilitli oluşu, cüce gezegen etiketinden bağımsız bir fiziksel gerçektir. Etiket, müze etiketidir. Kayanın kendisi etikete bakmaz.
Çocuk kitabındaki dokuz gezegen resmi bu yüzden tarihî bir resimdir. Yanlış basılmış bir fotoğraf değildir. O yıl kullanılan sözcüğün resmidir. Sözcükler, yeni cisimler bulununca dar gelebilir. Dar gelince ya sözlük genişler ya da raf bölünür. 2006'da raf bölündü.
Sık sorulan sorular
Plüton neden gezegenlikten çıkarıldı? Yörüngesinin çevresini temizlemiş sayılmadığı için. Yuvarlaktır ve Güneş'in çevresinde döner; üçüncü şartı taşımaz.
Ay gezegen midir? Hayır. Güneş'in değil, Dünya'nın çevresinde döner. Yuvarlak olmak bu şartın yerine geçmez.
Cüce gezegen küçük gezegenle aynı mıdır? Hayır. Cüce gezegen, yuvarlak olacak kadar kütlelidir fakat yörünge çevresini temizlememiştir. Küçük ve köşeli kayalar bu tanıma girmez.