Aşı Fikrinin Erken İzleri
Aşı fikri, bağışıklığın daha önce karşılaştığı bir tehdidi tanımasına dayanır. Jenner'ın çiçek gözlemi bu fikrin ünlü erken adımlarından biridir. Tıbbi tavsiye değildir.
Aşı, hastalığı davet eden bir risk gibi anlatılınca veya hiç yan etkisi yokmuş gibi anlatılınca aynı ölçüde eksik kalır. Fikir daha sadedir. Bağışıklık sistemi, daha önce gördüğü bir tehdidi ikinci kez daha hızlı tanır. Aşı, bu tanışıklığı, hastalığın ağır hâlini beklemeden kurmaya çalışır. Bu yazı o fikrin erken izlerini anlatır. Bir aşı takvimi, doz önerisi veya kişisel karar rehberi değildir.
Tanımak, ikinci seferde hızlanır
Vücut, yabancı bir mikrop ile karşılaşınca ona karşı savunma hazırlar. Hazırlık zaman alır. Aynı mikrop aylar veya yıllar sonra yeniden gelirse, hazırlığın bir kısmı hatırlanır ve cevap daha çabuk yükselir. Bağışıklığın üç hattı bu düzenin genel çerçevesidir. Aşı, çerçevenin hatırlama kısmını eğitmeyi hedefler.
Eğitimin malzemesi her çağda aynı değildir. Bazen zayıflatılmış bir mikrop, bazen öldürülmüş bir parça, bazen yalnızca mikrobun tanınan bir proteini kullanılır. Malzeme değişir. Amaç, bağışıklığa bir yüzü önceden göstermektir.
Çiçek ve sağılan inekler
Çiçek hastalığı, tarih boyunca ağır ve yaygın bir hastalıktı. Hastalığı hafif geçirenlerin bir daha kolay kolay aynı hastalığa düşmediği de eski bir gözlemdi. Bu gözlem, bazı toplumlarda kişiyi hastalığın daha hafif sayılan bir maddesiyle karşı karşıya bırakan riskli uygulamalara yol açtı. Uygulama, hastalığın kendisini bulaştırma ihtimali taşıdığı için tehlikeliydi. Onu evde tekrarlamak, bu yazının hiçbir cümlesinden çıkarılamaz.
Edward Jenner, on sekizinci yüzyılın sonunda İngiltere'de başka bir gözlemi yokladı. İneklerde görülen çiçek benzeri bir hastalığı geçiren sağıcıların, insan çiçeğine daha dirençli göründüğünü fark etti. İnek çiçeği maddesini bir çocuğa uygulayıp sonra çocuğun çiçeğe karşı korunduğunu gözlemledi. Deney, bugünün etik kurallarıyla birebir örtüşmez. Yine de fikrin dönüm noktalarından biri sayılır: asıl hastalığın kendisini vermeden, ona yakın bir uyaranla koruma aramak.
Fikir ile bugünün ürünü aynı şey değildir
Jenner'ın gözlemi, bugün eczanede duran her aşının tarifi değildir. Üretim, deneme ve izleme o günden bu yana ayrı bir düzen kurmuştur. Bir aşının belirli bir hastalıkta işe yarayıp yaramadığı, o hastalık ve o ürün için yapılan çalışmalarla anlaşılır. Genel bir tarih yazısı, belirli bir ürünün size uygun olduğunu söyleyemez. Karar, kişinin sağlığına bakan hekimin ve güncel tıbbi rehberin konusudur.
Yan etki de sıfırdan ibaret anlatılmamalıdır. Her tıbbi müdahalede istenmeyen etki görülebilir. Görülmesi, fikrin bütününün boş olduğu anlamına gelmez. Sıklığı ve şiddeti, ürününe göre değişir ve bu sıklık uydurulacak bir sayı değildir. Endişe varsa doğru adres, kulaktan dolma bir liste değil, hekimdir.
Penisilin ile aynı raf değil
Penisilinin keşfi hastalığı başladıktan sonra bakteriyi durduran bir ilacın hikâyesidir. Aşı ise çoğu zaman hastalık başlamadan önce tanışıklık kurmayı amaçlar. İkisi de enfeksiyonla ilgilidir. Biri tedavi, öteki çoğu zaman önleme tarafında durur. Birini ötekinin yerine koymak, rafları karıştırır.
Matbaanın bilgiyi yayması bu tartışmanın da temposunu değiştirdi. Gözlem, mektupla ve basılı raporla başka şehirlere gitti. Gitmesi, her basılı iddianın eşit ağırlıkta olduğunu göstermez. Yöntemin nasıl denendiği, kaç kişide bakıldığı ve neyin ölçülmediği hâlâ sorulmalıdır.
Tarih, kişisel reçete yazmaz
Çiçek hastalığının dünya genelinde ortadan kalkmış sayılması, aşı fikrinin en çok anılan sonuçlarındandır. Bu sonuç, her bulaşıcı hastalığın aynı kolaylıkla silineceği vaadi değildir. Bazı mikroplar hızla değişir. Bazı hastalıklar insandan başka canlılarda da barınır. Her biri ayrı bir dosyadır.
Erken izleri bilmek, kendi kendine bir madde hazırlamanın gerekçesi olamaz. Eski uygulamaların bir kısmı bugün bakınca hem riskli hem etik dışıdır. Merak, o riski tekrar etmek için değil, bağışıklığın neden hatırladığını anlamak içindir. Hatırlamanın ayrıntısı ise hekimin ve güncel bilginin alanındadır.
Sık sorulan sorular
Aşı hastalığı kendisi mi verir? Amaç, hastalığın ağır hâlini yaşatmadan bağışıklığa bir yüz göstermektir. Malzeme, ürüne göre değişir. Bu yazı belirli bir ürünün içeriğini tarif etmez.
Jenner aşıyı tek başına mı buldu? Çiçeğe karşı tanışıklık fikrinin daha eski ve riskli izleri vardır. Jenner, inek çiçeği gözlemiyle bu fikrin ünlü bir adımını attı.
Bu yazı aşı olmayı söyler mi? Hayır. Kişisel karar için hekime ve güncel tıbbi rehbere bakmak gerekir. Tarih, doz ve takvim yerine geçmez.