Matbaa: Bilginin Yayılışını Değiştiren Makine
Matbaa tek bir icadın sonucu değildi. Çin ve Kore'deki öncüllerden Gutenberg'in ve Osmanlı'daki ilk baskıların hikâyesine, bilginin hız kazanmasına bakıyoruz.
Bir kitabın tek bir kopyasının bir ev fiyatına yakın olduğu bir dünya düşünün. Kitaplar elle kopyalanır, çoğu kişi hayatı boyunca birkaç kitaptan fazlasını görmez. Matbaa bu dünyayı değiştirdi; ama hikâye, çoğu zaman anlatıldığı gibi tek bir kişinin tek bir buluşuyla başlamıyor. Bu yazıda matbaanın öncüllerini, Gutenberg'in neyi farklı yaptığını ve baskı teknolojisinin dünyaya nasıl yayıldığını anlatıyoruz. Tarihi anlatılarda kesin olmayan yerleri de belirtmeye çalıştık.
Matbaadan önce: kalıp ve ahşap baskı
Metinleri çoğaltmanın ilk yöntemlerinden biri, bir yüzeye oyulmuş yazı ya da resmi mürekkeple kâğıda bastırmaktı. Doğu Asya'da yüzyıllar boyunca ahşap bloklarla baskı yapıldı. Her sayfa için ayrı bir blok oymak gerekiyordu; bu hem emek hem zaman isteyen bir işti ve hatalı bir oyma tüm bloku boşa çıkarırdı.
Hareketli harfin ilk adımları
Hareketli harf fikri, her harfi ayrı bir parça olarak yapıp farklı metinler için yeniden kullanmaktır. Çin'de bu fikrin pişmiş kilden harflerle denendiği anlatılır; Kore'de ise metal harflerle yapılmış ve günümüze ulaşan baskı kitaplar vardır. Bu girişimler önemlidir, ancak çok sayıda işaret içeren yazı sistemlerinde (binlerce karakter) hareketli harf pratik bir avantaj sağlamakta zorlanıyordu. Bu nedenle yöntemin Doğu Asya'da aynı etkiyi yaratmadığı söylenir; ancak tarihçiler bu yorum konusunda tümüyle hemfikir değil.
Gutenberg'in katkısı
Almanya'nın Mainz kentinde 1400'lerin ortalarında çalışan Johannes Gutenberg, matbaayı yoktan icat etmedi; bir dizi fikri bir araya getirip işe yarar bir sisteme dönüştürdü. Elinde birkaç önemli unsur vardı:
- Metal harf dökümü: Kalıplar sayesinde aynı harften çok sayıda, aynı ölçüde üretmek mümkün oldu.
- Yağ bazlı mürekkep: Metal yüzeye iyi yapışan, su bazlı mürekkepten daha dayanıklı bir mürekkep geliştirildi.
- Baskı presi: Üzüm ya da şarap sıkma preslerinden uyarlanan bir düzenek, kâğıdı harflere eşit basınçla bastırıyordu.
Gutenberg'in en bilinen ürünü, İncil'in baskısıdır. Bu çalışmanın kesin tarihleri ve Gutenberg'in hayatının ayrıntıları hakkında sağlam belgeler az; bu yüzden anlatılan bazı hikâyeler belgeye değil, geleneğe dayanır.
Neden bu kadar hızlı yayıldı?
Matbaa Avrupa'da kayıtlara göre birkaç on yıl içinde onlarca kentte kuruldu. Kitaplar ucuzladı; aynı metnin yüzlerce kopyası çok kısa sürede üretilebiliyordu. Bu, okuma yazma bilen kişi sayısının artmasını, bilimsel çalışmaların daha hızlı paylaşılmasını ve fikirlerin sınırları aşmasını kolaylaştırdı. Bir araştırmanın sonuçları artık aynı biçimde bin kişiye ulaşabiliyordu; kopyalama hataları da azaldı.
Osmanlı'da matbaa
Osmanlı coğrafyasında baskı faaliyeti, azınlık topluluklarının kurduğu baskı evleriyle daha erken başladı. İbrahim Müteferrika'nın 1727'de kurduğu matbaa ise Türkçe ve Arap harfli kitapların basıldığı ilk büyük girişim olarak anılır. Bu matbaa sınırlı sayıda kitap bastı; bu sayede yayın çeşitliliği ve ulaşılan okur sayısı Avrupa'daki gibi hızlı artmadı. Bunun nedenleri ekonomik, toplumsal ve kurumsal etkenlerin karışımıdır ve tek bir nedene indirgenmesi doğru olmaz.
Bilgi yayılımının genel mantığı
Matbaanın hikâyesi, bilginin ne kadar kolay çoğaltılıp yayılırsa toplumu o kadar hızlı dönüştürdüğünü gösterir. Bugün aynı mantık çok daha büyük bir ölçekte işliyor; bir mesajın ya da dosyanın bir saniyede dünyanın öbür ucuna ulaşmasının arkasındaki sistemi internetin nasıl çalıştığını anlattığımız yazıda bulabilirsiniz.
Her yeni teknolojiyle gelen kaygı
Matbaa ilk dönemlerinde bazı yöneticiler ve din adamları tarafından kaygıyla karşılandı; çünkü kontrol edilemeyen bilgi yayılımı güç dengelerini değiştiriyordu. Aynı kaygıların sonradan radyo, televizyon ve internet için de dile getirildiğini görmek ilginçtir. Teknoloji yeni bilgi yolları açar, ama bilginin doğruluğu ve niteliği her zaman ayrı bir sorundur.
Sık sorulan sorular
Matbaayı Gutenberg mi icat etti? Hareketli harf fikri ondan önce de denenmişti. Gutenberg'in önemi, metal harf dökümü, uygun mürekkep ve presi birleştirerek Avrupa'da çok uygun bir sistem kurmasıdır.
Matbaa okuryazarlığı hemen artırdı mı? Hayır; etkileri uzun sürede ortaya çıktı. Kitaplar ucuzladıkça ve eğitim yaygınlaştıkça okuryazarlık yüzyıllar içinde yükseldi.
İlk basılan kitap hangisidir? Bu soru, hangi teknolojiyi “matbaa” sayacağınıza göre değişir; çünkü ahşap baskı ve hareketli harf baskısı farklı dönemlerde ve farklı yerlerde ortaya çıktı.